معرفیِ کتابِ «تعلیم و تربیتِ ستمدیدگان»

     Pedagogy of the Oppressed

Paulo Freire


                  

«تعلیم و تربیتِ ستمدیدهگان»

پائولو فریِر      

 

برناک جوان

«توجیهِ تربیت افرادِ تحت ستم، تضاد بین ستمگر و ستمدیده، و چگونهگیِ غلبه بر آن، مقولهی ستم و ستمگران، مقولهی ستم و ستمدیده است. آزادی؛ نه یک هدیه، نه چیزی خود دستاورد، بلکه یک فرآیندِ متقابل است.»

کتاب «تعلیم و تربیتِ ستمدیدهگان (1970)« * توسط نویسنده و مربی برزیلی پائولو فریِر 1921-1997(به پرتقالی فریری) نوشته شده است. او تحت تاثیر تربیت انتقادی Critical Pedagogy و از نظریه​پردازان آن بود. پائولو فریِر به غنی​شدنِ فلسفه​ای در آموزش کمک می­کند که فقط از آموزش​های کلاسیکِ افلاطون دریافت نمی​شود بلکه از متفکرینِ مدرن مارکسیست و آنتی​کلونیالیست برمی​خیزد. در این کتاب فریِر بارِ دیگر مفاهیمِ ستمگر و ستمدیده و تفاوت جایگاه اجتماعی این دو را این بار در پرتو آموزش موشکافی می​کند. فریِر در این کتاب مستقیماً به خاست​گاهِ فکری​اش رجوع نمی​کند ولی در جای​جایِ کتاب در چند نوبت به هگل و بیشترِ مواقع به آرای مارکس، انگلس، لنین، گرامشی، سیمون وِیل و دیگر متفکرانِ مارکسیست رجوع می​کند. این کتاب به چهار فصل تقسیم می​شود که در زیر هر فصل به​طور مختصر معرفی می​شود.

در فصل اول این موضوع بررسی می​شود که چگونه ظلم و ستم توجیه شده است و چطور می​توان به وسیله​ی یک فرآیند متقابل بین «ستم​گر و ستم​دیده» بر آن غلبه پیدا کرد. هم​چنین بررسی این​که چگونه توازن قدرت بین استعمارگر و استعمارزده پایدار باقی می​ماند. فریِر اذعان می​کند که فاقد قدرت -­­ ناتوان – در جامعه، می​تواند از آزادی وحشت​زده باشد. او می​نویسد که آزادی با تسخیر و فتح به دست می​آید و به افراد و جامعه تقدیم نمی​شود. این امر باید مسئولانه و پی​گیرانه دنبال شود. آزادی نه ایده​ای خارج از انسان و نه افسانه است بلکه شرط ضروری برای تلاش در راه کمال بشری است. بنا به نظر فریِر آزادی نتیجه​ی پراتیک و عمل آگاهانه خواهد­بود وقتی بین عرصه​ی تئوری و عرصه​ی عمل یک تعادل به­وجود آید.

در فصل دوم فریِر از استعاره​ی «بانک​داری» به عنوان نوعی رویکرد به آموزش و پرورش استفاده می​کند و آن را چنین تعریف که: دانش​آموزان مانند حساب​های بانکی خالی و باز هستند که معلمان و مسئولان آموزشی باید در آن​ها سپرده​گذاری کنند! فریِر این رویکرد «بانکینگ Banking» را رد می​کند و مدعی می​شود که این رویکرد منجر به از دست دادن صفات­انسانی هم در دانش​آموزان و هم در معلمان خواهد بود. او این رویکرد را تحریک شیوه​های ظالمانه در جامعه بر­می​شمرد. فریِر بیشتر مدافع رویکردِ جهان واسطه است که فرآیندی متقابل برای آموزش است که مردم را به عنوان موجودات ناکامل incomplete در نظر می​گیرد. بر طبق نظر فریِر؛ این رویکردِ «معتبر» به آموزش به مردم اجازه می​دهد که کاستی​های خود را دریابند و به سمت انسان متکامل پیش​رَوی کنند. این تلاش در استفاده از آموزش و پرورش که به معنی شکل دادن آگاهانه افراد و جامعه است conscientization نامیده می​شود که برای اولین بار توسط فریِر و در این کتاب به​کار برده شد.

فصل سوم ترم شرایط محدود را با توجه به ابعاد پراتیک بشر ارتقا می​دهد. در این​جا «تمهای مولد» generative themes، در محتوای برنامه​ی آموزشی به عنوان تمرین کسب آزادی بحث می​شوند. تحقیق در مورد تم​های مولد و متدولوژی آن و بیداری آگاهی انتقادی در مراحل مختلف تحقیق، راه کسب مهارت و ارتقای شرایطی است که محدود شده​اند.

 فصل آخر دیالوگ​هاییdialogics را به عنوان ابزار آزادی انسان استعمارزده پیش​نهاد می​کند. از طریق استفاده از هم​کاری، وحدت، سازمان​دِهی و سنتزِ فرهنگی(غلبه بر مشکلات موجود در جامعه برای رهایی بشریت) این دیالوگ معنی پیدا می​کند. این تز با آنتی​دیالوگی antidialogics که از تسخیر، مانیپولاسیون، تهاجم فرهنگی، و مفهوم شکاف و حکومت می​آید در تقابل است. فریِر دیالوگ پوپولیستی برای انقلاب را به عنوان یک ضرورت تشخیص می​دهد که مانعی در برابر دیالوگ ضد بشری و حامی حفظ وضع موجود است.

نکات فراوانی در باب دوگانه​گی دانش​جو و استاد، استعمارگر و استعمارزده و … در این کتاب خواندنی موجود هستند.

یک تحقیق دانشگاهی در سال 2003 نشان داد که بعد از انتشار نسخه​ی انگلیسی کتاب در 1970 از مجموع 16 کشور مورد بررسی 14 مورد از آن​ها در برنامه​ی آموزشی خود از کتاب فریِر «تربیت ستم​دیده​گان» بهره برده​اند. البته این به معنی به کاربست مطالب آن مطابق نظر فریِر نیست و قطعاً با اهداف کلان​تر آموزشی و پرورشی ایشان در انطباق خواهد بود. 

در نوشتن این کتاب، فریِر به شدت تحت­تاثیر نظرات فرانتز فانون و کارلمارکس بود. فریِر اظهارنظرهای سیاسی زیادی با اندیشه­ی انقلابی و چپ داشته که فقط در باب آموزش و پرورش نبوده​اند. وی به واقع تحت تاثیر جنبش​های کمونیستی و ملی با گرایشات قوی انقلابی و چپ دوره​ی خودش بود. وضوح این تاثیر به حدی بود که بعد از انتشار کتاب، منجر به ساخت و اجرای تئاتری به نام «تئاتر ستمدیدهگان«the theatre of the oppressed توسط نویسنده و کارگردان معروف برزیلی «آگوستاو بُوال» Augusto Boal در 1960 شد. بُوال تحت تاثیر کتاب فریِر تمام تلاش خود را کرد که تئاتری بر مبنای آن بسازد که تبدیل به یکی از آثار تحلیلی- انتقادی مطرح روزگار شد.

چهار فصل اول کار بزرگ فریِر مدت​ها به​صورت آنلاین در دسترس همه​گان بودند ولی چندی پیش توسط بازمانده​گان فریِر به عنوان املاک وی! از شکل آنلاین خارج شدند اما نسخه​های دزدی آن کماکان در اینترنت یافت می​شوند. در طول مبارزات جنبش ضدآپارتاید در آفریقای­جنوبی حق چاپ این کتاب هم نقض شد، اما کپی​های غیرقانونی این کتاب به​صورت مخفیانه و به عنوان بخشی از «سلاح ایده​ئولوژیک» گروه​های انقلابی مختلف مانند «جنبش آگاهی سیاهان» black consciousness movement** به شکل گسترده توزیع می​شد. در سال​های1970 و 1980 این کتاب برای بار دوم ممنوع شد و سال​ها به​صورت مخفی چاپ، نگهداری و خوانده می​شد!

البته در سال​های اخیر متفکران و پداگوژیست​های سرمایه​داری نولیبرال برای چندمین​بار به فریِر و آرای او در کتاب «پداگوژی ستم​دیده​گان» پرداخته و حمله کرده​اند، مثلاً سُل اِسترن درباره این کتاب می​گوید: «… در این کتاب، پداگوژی به عنوان یک تراکت اتوپیایی سیاسی تعریف شده که خواستار سرنگونی هژمونی سرمایه​داری و ساختن یک جامعه​ی بی​طبقه است…». استرن ادامه می​دهد که: «… معلمانی که از اصول این کتاب پیروی کنند، دانش​آموزان خود را با خطری مهلک مواجه می​سازند …». ***خود این اظهار نظر می​تواند به ما یادآوری کند که زمان ممنوعیت مجدد این کتاب نزدیک شده است.

*http://marxists.anu.edu.au/subject/education/freire/pedagogy/index.htm

**http://en.wikipedia.org/wiki/Black_Consciousness_Movement

http://www.worldsocialism.org/articles/black_consciousness_in_south.php

*** Stern, Sol. Pedagogy of the Oppressor, City Journal, Spring 2009, Vol. 19, no. 2


پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

عکس گوگل

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: